‘Best practices’ uit de UK direct toepasbaar in Nederland

AFM, Buitenland, Rentederivaten, Renteswaps, UK

Vorige week stonden afspraken met Bully Banks en Warwick Risk Management in Londen op de agenda, om te horen wat de laatste ontwikkelingen in de UK zijn met betrekking tot rentederivaten. De timing bleek perfect: op de ochtend van mijn vertrek las ik dat de Britse toezichthouder FCA net had gepubliceerd dat banken in de UK tot nu toe zo’n € 1,9 miljard aan compensatie hebben uitgekeerd aan gedupeerde MKB’ers.

De dag erna publiceerde het Financieele Dagblad een groot artikel hierover. Want de situatie in de UK lijkt mijlenver vooruit te lopen op de ontwikkelingen in Nederland. Daar kunnen we zeker nog wat van leren. Maar van wat er mis gaat in de UK bij de herbeoordeling van rentederivaten kunnen we nog veel meer leren. En dat is zeer actueel, nu de banken vóór het einde van het jaar alle rentederivaten moeten herbeoordelen en ook nog in 2014 het nieuwe loket bij het Kifid wordt geopend voor gedupeerden.

De FCA lijkt een mooi systeem te hebben opgezet voor de herbeoordeling van de probleemgevallen met rentederivaten. Met behulp van aangewezen onafhankelijke partijen (‘independent reviewers’) wordt per geval bekeken of en hoeveel schadevergoeding moet plaatsvinden. Dat wordt in de vorm van een voorstel voorgelegd aan de gedupeerde klant. Na acceptatie wordt de schadevergoeding uitgekeerd. Dat is dus inmiddels een bedrag van € 1,9 miljard.

Systeem van herbeoordeling in UK rammelt

In de praktijk blijkt dit systeem echter grote mankementen te vertonen. Zo worden de herbeoordelingen in eerste instantie door de bank zélf uitgevoerd. De bank stelt een dossier samen, inclusief het door hen geformuleerde voorstel. Dat dossier gaat vervolgens naar de independent reviewers. Dit zijn partijen die door de FCA zijn aangewezen, zoals EY en KPMG. Op basis van dat dossier stellen zij vast of het voorstel van de bank juist is. Dit proces blijkt echter voor de klant volstrekt intransparant te zijn. Zo krijgt de klant zelf niet de beschikking of inzage in het dossier dat de bank heeft samengesteld en dat de basis is voor de herbeoordeling. Daardoor kan de klant dus ook niet beoordelen of wel alle relevante informatie wordt meegenomen. Bovendien schakelt diezelfde klant, door schade en schande wijs geworden, vaak een deskundige adviseur in om het uiteindelijke voorstel van de bank te analyseren. Dat wordt door de banken op deze manier bijna onmogelijk gemaakt.

Bully Banks is er van overtuigd dat deze dossiers niet volledig zijn en dat cruciale informatie daarin ontbreekt. Voor de independent reviewers is het in dat geval bijna onmogelijk om een inhoudelijke goede controle op het bankvoorstel te doen. Zij kunnen ook geen additionele informatie opvragen bij de bank. De reviewers kunnen daardoor maar naar een deel van het probleem kijken; een integraal oordeel over de noodzaak voor renterisicomanagement, het advies en de productkeuze is onmogelijk.

Onvoldoende deskundigheid

Volgens Jeremy Roe van Bully Banks is de deskundigheid van de independent reviewers vaak ontoereikend. Ze hebben onvoldoende kennis in huis om de adviezen omtrent rentederivaten integraal te kunnen beoordelen. Dat is een belangrijke waarschuwing voor Nederland, waar op dit moment mensen worden aangetrokken om bij Kifid de klachtendossiers te gaan beoordelen. Het is niet duidelijk wat het vereiste profiel van deze deskundigen bij Kifid is. Voor mij staat vast dat zij zowel deskundigheid op het juridische vlak, maar zeker ook op het financieel-economische vlak moeten hebben. Ze moeten namelijk niet alleen in staat zijn om de werking en impact van de totale constructie (lening en rentederivaat) te doorgronden, maar ook hun oordeel kunnen vormen over de vorm en omvang van het renterisico van de specifieke klant.

Nadat dit hele proces is doorlopen, krijgt de klant een zeer kort omschreven voorstel van de bank, dat slechts matig onderbouwd is. In veel gevallen is het voorstel in de vorm van een ‘swap for swap’; de lopende renteswap wordt afgewikkeld en de klant krijgt er een nieuwe renteswap voor in de plaats, die beter zou aansluiten op de onderliggende lening. Dat is een opmerkelijke oplossing, voor een klant die helemaal geen renteswap wil hebben. Er is geen sprake van ‘swapgeruimd staat netjes’. Dit voorstel wordt door de bank gepresenteerd als het ultieme voorstel, dat bovendien is goedgekeurd door de indepedent reviewer. Daarmee wordt het de status meegegeven dat volstrekt onafhankelijk en onder de auspiciën van de toezichthouder tot stand is gekomen; beter dan dit zal het dus niet worden. Veel klanten voelen zich hierdoor (weer) met de rug tegen de muur gezet.

Probleem is nog veel groter

Bully Banks blijft er op hameren dat het probleem veel groter is dan wat er nu met dit proces wordt aangepakt. Er wordt namelijk alleen gekeken naar ‘non-sophisticated clients’, terwijl er talloze voorbeelden zijn waar bij zogenaamde (op papier) ‘sophisticated clients’ ook sprake is van misleidende verkoop. Exact hetzelfde speelt in Nederland; daar is de reikwijdte van de herbeoordeling kunstmatig beperkt tot ‘niet-professionele klanten’. Daardoor wordt niet naar de volle € 51 miljard aan rentederivaten in het MKB gekeken, maar ‘slechts’ naar de helft (€ 26 miljard). Degenen die door de bank als ‘sophisticated’ of ‘professioneel’ zijn bestempeld, zijn gedwongen om zelf in actie te komen richting de bank en eventueel rechtzaken te beginnen.

Daarnaast richt Bully Banks zich op de zogenaamde ‘embedded derivaten‘. Dat zijn rentederivaten die zijn verstopt in leningen. In de UK zijn die aan kleine MKB’ers verkocht. In Nederland lijkt dat niet het geval te zijn, maar zitten ze wel in leningportefeuilles van bijvoorbeeld woningcorporaties. Deze zijn door Cadension al betiteld als ‘plofderivaten’.

Politiek en toezichthouders

Uit de vele contacten die Bully Banks inmiddels ook internationaal heeft, blijkt dat het probleem van rentederivaten zich niet houdt aan landsgrenzen. Het speelt op internationale schaal, wat volgens Jeremy Roe ook logisch is omdat banken internationaal opereren. Dat noodzaakt tot een Europese aanpak van de problematiek, ook vanuit de politiek.

Tijdens het besprek met Bully Banks kwam nog verrassend nieuws naar voren. In de brief die minister Dijsselbloem begin september aan de Tweede Kamer stuurde, met een update over de stand van zaken over rentederivaten, schreef hij al dat AFM een bezoek heeft gebracht aan de FCA en een independent reviewer. AFM heeft bij dat bezoek aan de UK echter de kans laten liggen om de belangrijkste lobby-groep in de UK, Bully Banks, te bezoeken. Dat lijkt een gemiste kans, zeker nu blijkt welke grote hiaten in de Britse aanpak zitten. Misschien had AFM uit dat gesprek wel het meeste kunnen leren, juist nu in Nederland het proces van herbeoordelingen begint te draaien en het loket bij Kifid binnenkort wordt geopend. Maar zoals altijd is het glas halfvol en kan AFM (en het ministerie van Financiën) alsnog langsgaan in Londen. Uit ervaring weet ik dat Bully Banks graag het gesprek aangaat en ervaringen deelt.